PMS (zespół napięcia przedmiesiączkowego) / PMDD (przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne)

Gdy ten szczególny okres w miesiącu boli zbyt mocno - emocjonalnie

PMS - Zespół napięcia przedmiesiączkowego

Zespół napięcia przedmiesiączkowego (premenstrual syndrome – PMS) jest grupą psychicznych i somatycznych objawów pojawiających się w drugiej części cyklu miesiączkowego (w tzw. fazie lutealnej) - zaczynających się zazwyczaj ok tygodnia przed rozpoczęciem krwawienia miesięcznego i kończących najczęściej w pierwszych dniach miesiączki. Występuje u ponad 20% kobiet doświadczających cykli owulacyjnych. Zespół napięcia przedmiesiączkowego ustępuje w przypadku hamowania cyklu jajnikowego, np. przy braku miesiączki pochodzenia przysadkowego, silnego stresu czy zahamowania miesiączki podczas ciąży i laktacji.

Najczęstszy okres występowania objawów

Etiologia

Na chwilę obecną etiologia zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS) oraz przedmiesiączkowego zaburzenia dysforycznego (PMDD) nie została jednoznacznie wyjaśniona — przyjmuje się, że w jego powstawaniu uczestniczy wiele czynników.

W badaniach rozważano wpływ zmian stężeń hormonów płciowych w trakcie cyklu menstruacyjnego, takich jak spadek stężenia progesteronu w późnej fazie lutealnej czy wzrost poziomu estradiolu w tej fazie. Brakuje jednak jednoznacznych wyników potwierdzających te hipotezy. Co więcej, nie tłumaczą one występowania objawów u części pacjentek, u których dolegliwości pojawiają się już bezpośrednio po owulacji. Wykazano, że nie ma istotnych różnic w produkcji hormonów płciowych między kobietami z PMS a tymi, które nie doświadczają objawów.

Coraz większą popularność zyskuje teoria zakładająca, że PMS rozwija się u kobiet genetycznie predysponowanych i szczególnie wrażliwych na fizjologiczne wahania stężeń hormonów w trakcie cyklu. U takich pacjentek organizm reaguje na zmiany hormonalne bardziej gwałtownie, co może wynikać z uwarunkowań genetycznych związanych z regulacją gospodarki neuroprzekaźnikowej i hormonalnej. Istotną rolę mogą odgrywać polimorfizmy genów odpowiedzialnych za metabolizm serotoniny, dopaminy czy GABA, a także genów modulujących aktywność receptorów dla estrogenów i progesteronu. Różnice w regulacji osi podwzgórze–przysadka–jajnik mogą skutkować większą wrażliwością na wahania hormonalne, nawet przy prawidłowych ich stężeniach w surowicy. Z tego powodu u części kobiet objawy PMS pojawiają się regularnie mimo braku odchyleń w badaniach hormonalnych.

Inna koncepcja wskazuje na istotną rolę zaburzeń w funkcjonowaniu neuroprzekaźników, zwłaszcza serotoniny, w fazie lutealnej cyklu. Wahania stężeń hormonów płciowych mogą wpływać na metabolizm i dostępność serotoniny w ośrodkowym układzie nerwowym, co przekłada się na regulację nastroju, odczuwanie lęku oraz próg wrażliwości na ból. Obniżona aktywność serotoninergiczna w tym okresie może sprzyjać pojawianiu się objawów depresyjnych, drażliwości, impulsywności czy zaburzeń snu obserwowanych u pacjentek z PMS. W badaniach wykazano również, że u części kobiet z zespołem napięcia przedmiesiączkowego występują zmiany w funkcjonowaniu innych układów neuroprzekaźnikowych — m.in. dopaminergicznego i GABA-ergicznego — co może dodatkowo nasilać objawy somatyczne i emocjonalne.

W etiologii PMS uwzględnia się również czynniki środowiskowe i związane ze stylem życia, takie jak przewlekły stres, nieprawidłowa dieta, wysoki wskaźnik masy ciała, przewlekłe stosowanie substancji psychoaktywnych. Współistniejące zaburzenia psychiczne, zwłaszcza depresja i zaburzenia lękowe, mogą dodatkowo zwiększać częstotliwość i nasilenie objawów.

Podsumowując, PMS jest zaburzeniem o złożonej etiologii, w której prawdopodobnie nakładają się na siebie czynniki biologiczne, genetyczne, neurochemiczne i środowiskowe. To tłumaczy, dlaczego jego obraz kliniczny jest tak zróżnicowany, a reakcja na leczenie bywa indywidualna.

Objawy

Dotychczas odnotowywano ponad 300 objawów PMS.

Nasilenie i zestaw objawów są bardzo indywidualne — u części kobiet dominują dolegliwości emocjonalne, u innych przeważają symptomy somatyczne.

Główne, choć nie jedyne możliwe, objawy PMS

PMDD - Przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne

U kobiet, u których nasilenie objawów – zwłaszcza z grupy objawów psychicznych – jest skrajnie duże, rozpoznaje się tzw. przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne (premenstrual dysphoric disorder – PMDD), których częstość występowania u kobiet w wieku reprodukcyjnym ocenia się na nawet do 8% populacji.

W dotychczasowej obowiązującej Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób WHO - ICD-10 nie wyodrębniono rozpoznania przedmiesiączkowych zaburzeń dysforycznych. Uwzględniono je natomiast w najnowszej, 11. wersji (ICD-11), która obecnie jest oficjalnie tłumaczona na język polski i ma zacząć obowiązywać oficjalnie do końca 2026r.

W przypadku PMDD rozpoznanie wymaga stwierdzenia co najmniej 5 objawów z 11 wymienionych poniżej:

1) znaczne obniżenie nastroju, uczucie beznadziejności oraz braku samoakceptacji;

2) podwyższenie poziomu lęku, zwiększenie napięcia, wzmożona wrażliwość;

3) znaczna niestabilność afektu;

4) utrzymujące się nasilone uczucie gniewu lub zwiększona drażliwość;

5) zmniejszenie zainteresowania codziennymi zajęciami;

6) subiektywne uczucie utrudnionej koncentracji;

7) brak entuzjazmu, łatwe męczenie się;

8) przejadanie się lub napady niepohamowanego głodu;

9) nadmierna senność lub bezsenność;

10) uczucie subiektywnego braku kontroli lub przytłoczenia;

11) objawy fizykalne, takie jak: tkliwość piersi, bóle głowy, mięśni lub stawów, uczucie wzdęcia, przyrost masy ciała (obrzęki)

Leczenie PMS oraz PMDD

Szacuje się, że u kobiety występuje około 459 cykli miesiączkowych w życiu, średnio w ciągu jednego cyklu objawy PMDD występują przez 6,4 dnia, co w skali długości całego życia daje około 8 lat![3] W związku z czym zdecydowanie warto zadbać o komfort i możliwe zmniejszenie nieprzyjemnych dolegliwości, które mogą trwać przez nawet kilka dni w miesiącu.

Leki przeciwdepresyjne o mechanizmie działania wpływającym na stężenie serotoniny są skuteczną formą leczenia u 60-80% kobiet cierpiących z powodu PMDD. Efekt terapeutyczny tych leków pojawia się już 1-2 dni po rozpoczęciu leczenia. Mogą być one stosowane w terapii ciągłej lub cyklicznej, a więc od 14 dnia do 28 dnia cyklu miesiączkowego, z 14 dniową przerwą w fazie folikularnej. Zaletą takiego schematu leczenia jest mniejsze ryzyko pojawienia się objawów ubocznych leczenia, w szczególności tych dotyczących zaburzeń sfery seksualnej. Terapia ciągła i cykliczna charakteryzują się podobną skutecznością. Jednak istnieją pojedyncze doniesienia o lepszych efektach terapii ciągłej w zakresie objawów somatycznych i takich dolegliwości psychicznych obniżenie nastroju, napięcie i poczucie zmęczenia. Przy współistniejących zaburzeniach psychicznych wskazane jest przyjmowanie leku stale.

Bibliografia:

[1] "Zespół napięcia przedmiesiączkowego i przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne - problem z pogranicza psychiatrii i ginekologii" Marcin Olajossy, Aneta Gerhant, Curr Probl Psychiatry 2011; 12(2): 163-170

[2] "Zespół napięcia przedmiesiączkowego – większe ryzyko objawów menopauzalnych" Agnieszka Wilamowska, Przegląd Menopauzalny 2006; 2: 116–119

[3] Mishell D.R. Jr. Premenstual disorders: epidemilogy and disease burden. Am. J. Manag. Care, 2005; 11(16 Suppl): 473-479.