Leki przeciwdepresyjne – jak działają, jakie są ich rodzaje i kiedy warto je zastosować?

Depresja to jedno z najczęstszych zaburzeń psychicznych – według WHO dotyka ok. 5% dorosłej populacji, a w ciągu życia doświadcza jej nawet co czwarta kobieta i co dziesiąty mężczyzna. Statystycznie częściej występuje więc u kobiet (około 2:1). Objawy obejmują:

W przypadku łagodnych epizodów depresji skuteczna może być sama psychoterapia, zwłaszcza w nurcie poznawczo-behawioralnym lub interpersonalnym. Jednak w umiarkowanych i ciężkich postaciach choroby konieczne jest włączenie farmakoterapii, często w połączeniu z oddziaływaniami psychologicznymi – taka kombinacja przynosi najlepsze efekty terapeutyczne.

Teoria neuroprzekaźnikowa (monoaminowa) powstawania depresji

W leczeniu depresji istotną część terapii stanowią leki przeciwdepresyjne, których działanie opiera się na klasycznej teorii neuroprzekaźnikowej. Zakłada ona, że zmniejszona efektywność przekaźnictwa w synapsie substancji - takich jak serotonina, noradrenalina i dopamina - może sprzyjać wystąpieniu objawów depresyjnych – na przykład: niższa dostępność serotoniny może przyczyniać się do zaburzeń nastroju i motywacji.

W praktyce oznacza to, że leki przeciwdepresyjne dążą do przywrócenia względnej równowagi w systemie neuroprzekaźników i poprawy komunikacji między neuronami, co stwarza lepsze warunki dla stabilizacji nastroju i funkcji poznawczych.

Oczywiście teoria ta ma swoje ograniczenia i dziś wiadomo, że depresja to znacznie więcej niż „tylko serotonina”, dlatego w artykule przybliżam także, co na to nowoczesna neurobiologia i jakie są praktyczne implikacje dla wyboru leków.

Nie tylko zaburzenia neuroprzekaźnictwa

Choć teoria monoaminowa odegrała ogromną rolę w rozwoju farmakoterapii, dziś wiadomo, że depresja to znacznie bardziej złożone zaburzenie niż prosty „niedobór serotoniny”. Współczesna neurobiologia wskazuje na znaczenie zmian w neuroplastyczności — zwłaszcza w obrębie hipokampa i kory przedczołowej — oraz zaburzeń w osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), które odpowiadają za reakcję organizmu na stres. Coraz więcej dowodów mówi także o roli procesów zapalnych, stresu oksydacyjnego i dysregulacji mikrobioty jelitowej w modulowaniu nastroju.

W tym kontekście leki przeciwdepresyjne nie tylko „podnoszą poziom serotoniny”, lecz również sprzyjają regeneracji połączeń neuronalnych, normalizacji aktywności osi stresu i redukcji reakcji zapalnych — co tłumaczy, dlaczego efekty terapeutyczne pojawiają się dopiero po kilku tygodniach systematycznego stosowania.

Mechanizmy działania leków przeciwdepresyjnych

Współczesne leki przeciwdepresyjne różnią się przede wszystkim profilem działania na konkretne układy neuroprzekaźnikowe. Najczęściej wpływają na wychwyt zwrotny serotoniny (SSRI), noradrenaliny (SNRI, NRI) lub obu tych substancji jednocześnie (TLPD, MAO-I). Część z nich działa również pośrednio na układ dopaminergiczny, co może przekładać się na poprawę napędu, motywacji i koncentracji.

Choć cel farmakologiczny wydaje się wspólny – przywrócenie równowagi neurochemicznej – różnice w mechanizmach przekładają się na odmienne działania kliniczne, profil działań niepożądanych i indywidualną tolerancję. Dlatego wybór konkretnego leku nie jest przypadkowy, lecz opiera się na charakterystyce objawów, współwystępujących zaburzeniach i wcześniejszej odpowiedzi pacjenta na leczenie.

Poniżej zamieszczam w tabeli główne grupy leków przeciwdepresyjnych, ich mechanizmy działania oraz przykłady substancji.

Grupa leków przeciwdepresyjnych	Mechanizm działania	Przykładowe substancje czynne
SSRI (Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny)	Hamują wychwyt zwrotny serotoniny poprzez blokadę transportera SERT, zwiększając jej stężenie w szczelinie synaptycznej.	Sertralina, Escitalopram, Citalopram, Paroksetyna, Fluoksetyna, Fluwoksamina
SNRI (Inhibitory wychwytu serotoniny i noradrenaliny)	Blokują wychwyt zwrotny serotoniny (SERT) i noradrenaliny (NET), zwiększając ich dostępność.	Wenlafaksyna, Duloksetyna
NRI (Selektywne inhibitory wychwytu noradrenaliny)	Selektywnie blokują transporter NET, zwiększając stężenie noradrenaliny w synapsach.	Reboksetyna, Atomoksetyna
TLPD (Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne)	Nieselektywnie hamują wychwyt serotoniny i noradrenaliny oraz blokują receptory muskarynowe, histaminowe i α-adrenergiczne.	Amitryptylina,Klomipramina, Nortryptylina, Imipramina Doksepina
MAO-I (Inhibitory monoaminooksydazy)	Hamują enzym MAO odpowiedzialny za rozkład serotoniny, dopaminy i noradrenaliny – zwiększając ich poziom.	Moklobemid (MAO-A) Fenelzyna, Tranylcypromina, Iproniazyd
NaSSA (Antagonistyczne i specyficzne leki serotoninergiczne i noradrenergiczne)	Blokują presynaptyczne receptory α₂ oraz postsynaptyczne receptory serotoninowe 5-HT₂ i 5-HT₃, zwiększając uwalnianie 5-HT i NA.	Mirtazapina, Mianseryna
NDRI (Inhibitory wychwytu dopaminy i noradrenaliny)	Hamują wychwyt dopaminy (DAT) i noradrenaliny (NET), poprawiając napęd i koncentrację.	Bupropion
SMS (Modulatory i stymulatory serotoniny)	Jednocześnie hamują wychwyt serotoniny (SERT) i modulują receptory 5-HT (częściowy agonista/antagonista).	Wortioksetyna
Agonista receptorów melatoninowych (regulator rytmu dobowego)	Agonista receptorów melatoninowych MT₁ i MT₂, antagonista 5-HT₂C; reguluje rytm snu i nastrój.	Agomelatyna

Warto pamiętać, że leki przeciwdepresyjne działają nie tylko na obniżony nastrój, ale również na objawy lękowe. Wiele z nich – szczególnie z grupy SSRI i SNRI – znajduje zastosowanie w leczeniu zaburzeń lękowych uogólnionych, fobii społecznej, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (OCD) czy zespołu stresu pourazowego (PTSD).

Ich działanie przeciwlękowe nie pojawia się natychmiast – zwykle wymaga kilku tygodni regularnego stosowania. Początkowo niektórzy pacjenci mogą odczuwać przejściowe nasilenie niepokoju lub napięcia, dlatego w pierwszej fazie leczenia lekarz często zaleca dodatkowe krótkotrwałe wsparcie farmakologiczne (np. hydroksyzyna lub benzodiazepina o krótkim czasie działania).

Po ustabilizowaniu się poziomu we krwi (minimum 2-3 tygodnie) leki przeciwdepresyjne przynoszą zwykle znaczną poprawę zarówno nastroju, jak i poziomu lęku, redukując objawy somatyczne, takie jak kołatanie serca, napięcie mięśniowe czy trudności z oddychaniem.

SSRI – najczęściej stosowana grupa leków przeciwdepresyjnych

SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny) to obecnie najczęściej przepisywana grupa leków przeciwdepresyjnych, uznawana za terapię pierwszego wyboru w leczeniu depresji oraz zaburzeń lękowych. Ich działanie polega na hamowaniu transportera serotoniny (SERT), co prowadzi do zwiększenia jej stężenia w szczelinie synaptycznej i poprawy komunikacji między neuronami.

SSRI charakteryzują się dobrym profilem bezpieczeństwa, niskim ryzykiem przedawkowania i szerokim zakresem wskazań – od depresji, przez zaburzenia lękowe, po OCD czy PTSD.

W pierwszych tygodniach leczenia mogą pojawić się nudności, bóle i zawroty głowy lub przejściowe nasilenie lęku, które zazwyczaj ustępują po kilku dniach. W dłuższej perspektywie najczęstszym działaniem niepożądanym są zaburzenia seksualne i obniżenie libido, choć nie występują one u wszystkich pacjentów.

Efekt przeciwdepresyjny rozwija się stopniowo – zwykle po 2–6 tygodniach systematycznego przyjmowania. Regularność, cierpliwość i kontrola psychiatryczna mają kluczowe znaczenie dla powodzenia terapii.

Do tej grupy należą:

Sertralina (50-200mg/d) - uważana za jeden z najbezpieczniejszych leków - jako jedyny lek przeciwdepresyjny znajduje się w kategorii B do stosowania u kobiet w ciąży (pisałam o tym więcej w artykule: Czy leki psychiatryczne w ciąży są bezpieczne? Bezpieczna także dla pacjentów z obciążeniami kardiologicznymi. Stosowana w depresji, zaburzeniach lękowych, PTSD, OCD. Mało interakcji z innymi lekami.

Escitalopram (10-20mg/d) - dobrze tolerowany. Stosowany w depresji, zaburzeniach lękowych uogólnionych, fobii społecznej, OCD. Niski potencjał interakcji ze względu na dość prosty metabolizm wątrobowy.

Citalopram (20-40mg/d) - bardzo podobny do escitalopramu, ale mniej selektywny. Zastosowanie: depresja, zaburzenia lękowe. W dużych dawkach może wydłużać odstęp QT (ryzyko arytmii).

Fluoksetyna (20-40mg/d) - aktywizująca, możliwe działanie zmniejszające apetyt - dlatego stosowana w bulimii. W zab. odżywiania stosowana w wyższych dawkach (60-80mg/d). Może nasilać lęk i bezsenność w pierwszym okresie leczenia; długi okres półtrwania (utrzymuje się długo po odstawieniu) skutkuje brakiem objawów odstawiennych przy nagłym przerwaniu leczenia. Może wchodzić w interakcje (jest inhibitorem cytochromów wątrobowych, dlatego może zwiększać stężenie innych leków metabolizowanych tymi szlakami (np. klozapiny, olanzapiny, benzodiazepin).

Paroksetyna (20-40mg/d) - jeden z silniejszych SSRI, o wyraźnym działaniu przeciwlękowym. Zastosowanie: depresja, zaburzenia lękowe, OCD, fobie społeczne. Częstsze działania uboczne: przyrost masy ciała, senność, dysfunkcje seksualne; ze względu na krótki okres półtrwania możliwe trudne odstawienie (zespół odstawienny). Może wchodzić w interakcje (inhibitor cytochromów wątrobowych).

Fluwoksamina (50-300mg/d) - silne działanie przeciwlękowe i uspokajające. Zastosowanie: OCD, zaburzenia lękowe, depresja z napięciem. Może wchodzić w interakcje (inhibitor cytochromów wątrobowych).

SNRI – leki działające na serotoninę i noradrenalinę

SNRI (ang. Serotonin and Noradrenaline Reuptake Inhibitors) to druga pod względem częstości stosowania grupa leków przeciwdepresyjnych. Ich działanie polega na jednoczesnym hamowaniu wychwytu zwrotnego serotoniny (SERT) i noradrenaliny (NET), co prowadzi do zwiększenia ich stężenia w szczelinie synaptycznej. Dzięki temu SNRI działają nie tylko przeciwdepresyjnie, ale też aktywizująco i przeciwlękowo, a dodatkowo wykazują efekt przeciwbólowy – zwłaszcza w dolegliwościach o podłożu neuropatycznym.

Do najczęściej stosowanych SNRI należą wenlafaksyna oraz duloksetyna (a także niewystępujące w Polsce deswenlafaksyna i milnacipran). W praktyce klinicznej SNRI sprawdzają się u osób z depresją połączoną z obniżonym napędem, zmęczeniem, bólami somatycznymi lub współistniejącymi zaburzeniami lękowymi. Do częstszych działań niepożądanych należą bezsenność, nadmierna potliwość, suchość w ustach i zwiększenie ciśnienia tętniczego.

SNRI są często wybierane, gdy SSRI nie przyniosły pełnej poprawy lub gdy w obrazie depresji dominuje brak energii do działania lub współwystępują dolegliwości bólowe. W odpowiednich dawkach potrafią wyraźnie poprawić napęd, koncentrację i codzienne funkcjonowanie, przy zachowaniu korzystnego profilu bezpieczeństwa.

Leki z grupy SNRI, mimo wysokiej skuteczności, są znane z tego, że ich odstawianie może być trudniejsze niż w przypadku SSRI. Dzieje się tak, ponieważ działają one na dwa układy neuroprzekaźnikowe jednocześnie – serotoninowy i noradrenergiczny, a ponadto mają stosunkowo krótki okres półtrwania, co powoduje szybsze wahania stężenia we krwi po pominięciu dawki.

U części pacjentów pojawia się tzw. zespół odstawienny, czyli zespół objawów występujących po gwałtownym przerwaniu leczenia lub zbyt szybkim zmniejszeniu dawki. Do typowych objawów należą:

• uczucie „przebiegających przez głowę impulsów elektrycznych” (brain zaps)

• zawroty głowy, chwiejność, zaburzenia równowagi

• mrowienie, drżenie, uczucie prądu w ciele

• nudności, zmęczenie, bezsenność

• oraz nasilenie lęku i drażliwości

Najczęściej dotyczy to wenlafaksyny i w mniejszym stopniu duloksetyny, ponieważ obie mają krótki okres półtrwania.

Aby uniknąć nieprzyjemnych objawów, lek należy odstawiać stopniowo, zgodnie z zaleceniem lekarza – zwykle poprzez powolne zmniejszanie dawki co 1–2 tygodnie. W niektórych przypadkach przydatne bywa czasowe przejście na SSRI o dłuższym czasie półtrwania (np. fluoksetynę), by ułatwić łagodniejsze wygaszenie terapii.

Wenlafaksyna (37,5-375mg/d) - w zależności od dawki może mieć różny profil kliniczny:

• w niższych dawkach (do ok. 150 mg/d) przeważa działanie serotoninergiczne – efekt podobny do SSRI.

• w wyższych dawkach (>150 mg/d) dochodzi komponenta noradrenergiczna, która zwiększa energię, napęd i koncentrację.

Zastosowanie: depresja, zaburzenia lękowe, fobia społeczna, lęk napadowy, PTSD.

Może powodować wzrost ciśnienia tętniczego (szczególnie w wyższych dawkach), zlewne poty, bezsenność, a przy nagłym odstawieniu – zespół odstawienny (szczególnie charakterystyczne - brain zaps). Wymaga stopniowego odstawiania.

Duloksetyna (30-120mg/d) - hamuje wychwyt zwrotny serotoniny i noradrenaliny w sposób bardziej zrównoważony – obie neurotransmisje są wzmacniane już w niższych dawkach. To sprawia, że duloksetyna ma nie tylko działanie przeciwdepresyjne i przeciwlękowe, ale również wyraźny efekt przeciwbólowy, szczególnie w bólu neuropatycznym i w depresji z objawami somatycznymi (np. bóle pleców, mięśni, głowy).

Zastosowanie: depresja, zaburzenia lękowe uogólnione, neuropatia cukrzycowa, fibromialgia, bóle przewlekłe o podłożu somatycznym. Może dawać nudności, suchość w ustach, nadmierną potliwość, bezsenność.

TLPD – trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) to jedna z najstarszych, ale wciąż skutecznych grup leków przeciwdepresyjnych, stosowana od lat 50. XX wieku. Ich działanie opiera się na hamowaniu wychwytu zwrotnego serotoniny (SERT) i noradrenaliny (NET), co zwiększa stężenie tych neuroprzekaźników w ośrodkowym układzie nerwowym. Jednocześnie TLPD oddziałują na receptory muskarynowe, histaminowe (H₁) i adrenergiczne (α₁), co tłumaczy zarówno ich efekty terapeutyczne, jak i działania niepożądane.

TLPD nadal są używane w leczeniu:

☛ ciężkich lub lekoopornych epizodów depresji

☛ depresji z silnym zahamowaniem psychoruchowym

☛ bólu neuropatycznego i fibromialgii

☛ migreny (profilaktyka)

☛ zaburzeń lękowych z komponentą somatyczną

☛ oraz w niektórych przypadkach nocnego moczenia u dzieci (imipramina)

Amitryptylina – działa silnie uspokajająco i nasennie; używana również przy bólu neuropatycznym i migrenie.

Doksepina – podobna do amitryptyliny, ale lepiej tolerowana pod względem działań ubocznych.

Nortryptylina – metabolit amitryptyliny, łagodniejszy profil działań ubocznych.

Klomipramina – silny wpływ na serotoninę; bardzo skuteczna w OCD.

Imipramina – klasyczny przedstawiciel, obecnie rzadziej stosowany.

Działania niepożądane TLPD:

• Działania cholinolityczne: suchość w ustach, zaparcia, zatrzymanie moczu, zaburzenia widzenia, splątanie (zwłaszcza u osób starszych).

• Działania kardiotoksyczne: ryzyko wydłużenia odstępu QT, arytmii, tachykardii.

• Senność, przyrost masy ciała, hipotonia ortostatyczna.

• Ryzyko przedawkowania – TLPD mają wąski indeks terapeutyczny, dlatego w przypadku myśli samobójczych wymagają szczególnej ostrożności.

• Wchodzą w liczne interakcje z innymi lekami, m.in. SSRI, neuroleptykami, lekami antyarytmicznymi czy alkoholem.

TLPD mają zwykle działanie uspokajające i nasenne, dlatego sprawdzają się u osób z depresją z silnym napięciem, bezsennością i lękiem. Nie są jednak preferowane w pierwszej linii leczenia ze względu na większe ryzyko działań ubocznych i interakcji – obecnie rezerwuje się je dla depresji opornej na leczenie lub z objawami somatycznymi, gdzie nowocześniejsze leki zawiodły.

MAO-I – inhibitory monoaminooksydazy

Inhibitory monoaminooksydazy (MAO-I) to jedna z najstarszych, ale wciąż istotnych klas leków przeciwdepresyjnych. Ich działanie polega na hamowaniu enzymu monoaminooksydazy (MAO), który odpowiada za rozkład neuroprzekaźników takich jak serotonina, noradrenalina i dopamina. W rezultacie zwiększa się ich dostępność w mózgu, co prowadzi do poprawy nastroju, napędu i funkcji poznawczych.

Istnieją dwie izoformy enzymu MAO:

• MAO-A – rozkłada głównie serotoninę i noradrenalinę,

• MAO-B – rozkłada głównie dopaminę.

Niektóre leki działają selektywnie (np. moklobemid – MAO-A), inne nieselektywnie (np. fenelzyna, tranylcypromina – MAO-A i B). W psychiatrii stosowany jest obecnie jedynie moklobemid, w określonych wskazaniach.

MAO-I są obecnie rzadko stosowane z powodu licznych interakcji: lekowych - z SSRI, SNRI, TLPD, tryptanami, tramadolem, linezolidem, dekstrometorfanem → stosowanie razem niesie duże ryzyko zespołu serotoninowego; a także pokarmowych - z pokarmami zawierającymi tyraminę („cheese reaction”) → gwałtowny wzrost ciśnienia, ból głowy, przełom nadciśnieniowy. Z powyższego powodu wymagają okresu „wash-out” przy zmianie leku (zwykle 2–3 tygodnie; po fluoksetynie nawet 5 tygodni). Moklobemid ma najmniejsze ryzyko powyższych reakcji.

Zastosowanie:

• Depresja atypowa (z nadmierną sennością, łaknieniem, lękiem, poczuciem ociężałości)

• Depresja oporna na leczenie SSRI/SNRI

• Zaburzenia lękowe

• Depresje sezonowe lub z komponentą anergii i apatii.

Atypowe leki przeciwdepresyjne

🛌Trazodon

to antagonista i inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny (SARI – Serotonin Antagonist and Reuptake Inhibitor). Łączy więc dwa mechanizmy działania:

• blokuje receptory serotoninowe, które odpowiadają za niepokój, bezsenność i dysfunkcje seksualne,

• hamuje wychwyt zwrotny serotoniny (SERT), zwiększając jej dostępność w synapsach.

Dzięki temu trazodon działa przeciwdepresyjnie, przeciwlękowo i uspokajająco, a przy tym nie pogarsza jakości snu – wręcz przeciwnie, normalizuje jego architekturę (wydłuża fazę N3 i skraca REM, co sprzyja regeneracji).

• Niskie dawki (25–100 mg/d) – działają głównie nasennie i przeciwlękowo,

• Średnie i wysokie dawki (150–300 mg/d) – wykazują pełne działanie przeciwdepresyjne.

Efekt przeciwdepresyjny pojawia się po 2–4 tygodniach, a działanie nasenne często już po pierwszych dniach terapii.

Zastosowanie:

• Depresja, zwłaszcza z towarzyszącą bezsennością, napięciem, drażliwością lub lękiem

• Zaburzenia snu – w małych dawkach

• Zaburzenia lękowe (np. GAD, fobia społeczna)

• Depresja u osób starszych – ze względu na dobry profil bezpieczeństwa i brak istotnego wpływu na funkcje poznawcze

Trazodon nie zaburza funkcji seksualnych (a nawet może je poprawiać), nie powoduje przyrostu masy ciała, jest bezpieczny kardiologicznie. Często stosowany jako uzupełnienie leczenia SSRI lub SNRI, gdy pacjent odczuwa bezsenność, lęk lub dysfunkcje seksualne.

Trazodon może powodować senność i zawroty głowy – szczególnie po rozpoczęciu leczenia. Zdarza się też hipotonia ortostatyczna (spadki ciśnienia po wstaniu), zwłaszcza u osób starszych, na co należy zwrócić uwagę ze względu na ryzyko upadków. Bardzo rzadkim, ale charakterystycznym działaniem niepożądanym jest priapizm (utrzymująca się bolesna erekcja, wymagająca interwencji).

🌊 Mirtazapina

Należy do grupy NaSSA (ang. Noradrenergic and Specific Serotonergic Antidepressants) - to grupa leków, która działa odmiennie niż SSRI czy SNRI. Zamiast blokować wychwyt zwrotny neuroprzekaźników, modyfikuje aktywność receptorów presynaptycznych i postsynaptycznych, co prowadzi do zwiększenia uwalniania serotoniny i noradrenaliny. Wpływa również na receptory histaminowe H₁. Efektem jest równoczesne działanie przeciwdepresyjne, przeciwlękowe, nasenne i poprawiające apetyt.

Zastosowanie:

• Epizody depresyjne, szczególnie z bezsennością, utratą apetytu i nasilonym lękiem

• Depresja u osób starszych lub z wyniszczeniem

• Zaburzenia lękowe uogólnione

• W niektórych przypadkach – wspomagająco w leczeniu bezsenności (w małych dawkach)

Mirtazapina działa szybko – często poprawia sen i apetyt już po kilku dniach. Ma silny efekt przeciwlękowy i niewielki wpływ na funkcje seksualne. Rzadko wywołuje nudności i problemy żołądkowe. Można ją bezpiecznie łączyć z SSRI/SNRI (augmentacja).

Niestety może zwiększać apetyt i masę ciała – szczególnie przy dłuższym stosowaniu. Powoduje senność, zwłaszcza w niskich dawkach (7,5–15 mg), co często jest efektem pożądanym.

🌅 Mianseryna

Mianseryna to starszy przedstawiciel grupy NaSSA, opracowany jeszcze przed mirtazapiną. Choć mechanizm działania jest zbliżony, mianseryna ma słabszy wpływ serotoninergiczny, a silniejszy efekt antyhistaminowy i noradrenergiczny. W praktyce oznacza to, że działa bardziej uspokajająco, ale mniej aktywizująco i przeciwlękowo niż mirtazapina.

Zastosowanie:

• Depresja z bezsennością

• Depresja u osób starszych, zwłaszcza z objawami somatycznymi, utratą apetytu lub niskim ciśnieniem

• W niektórych przypadkach jako lek nasenny w małych dawkach (10–30 mg/d)

Mianseryna jest bezpieczna kardiologicznie – nie wydłuża QT, może wręcz obniżać ciśnienie. Działa nasennie i poprawia apetyt już po kilku dniach. Nie powoduje zaburzeń seksualnych. Może być stosowana u pacjentów w wieku podeszłym.

Należy uważać na ryzyko silnej sedacji – może powodować senność w ciągu dnia, spowolnienie reakcji. Może także powodować zwiększenie masy ciała i apetytu (mniej niż mirtazapina).

💪Bupropion

to lek przeciwdepresyjny o unikalnym mechanizmie działania - należy do grupy NDRI (inhibitorów wychwytu zwrotnego dopaminy i noradrenaliny), co oznacza, że zwiększa stężenie tych dwóch neuroprzekaźników w ośrodkowym układzie nerwowym, nie wpływając bezpośrednio na układ serotoninergiczny. W praktyce klinicznej przekłada się to na działanie pobudzające, poprawiające koncentrację, motywację i napęd psychoruchowy, bez typowego dla SSRI spowolnienia emocjonalnego czy zaburzeń libido.

Zastosowanie: depresja z apatią, niską energią, brakiem motywacji i spowolnieniem, a także w przypadku depresji sezonowej i jako leczenie wspomagające przy rzucaniu palenia. Może też być stosowany u osób, u których wcześniejsze leczenie SSRI lub SNRI powodowało spadek libido, przyrost masy ciała lub senność – bupropion jest w tych aspektach neutralny lub wręcz korzystny.

W początkowym okresie leczenia może powodować przejściowe uczucie niepokoju, napięcia lub bezsenności; dlatego nie jest pierwszym wyborem przy depresjach z silnym komponentem lękowym. Ma też działanie prokognitywne – poprawia koncentrację, pamięć roboczą i funkcje wykonawcze, co czyni go dobrym wyborem w depresji z obniżoną wydolnością poznawczą.

Lek nie wpływa istotnie na masę ciała ani apetyt – u części pacjentów obserwuje się nawet niewielką redukcję wagi. Jest jednak przeciwwskazany u osób z padaczką, bulimią, anoreksją lub aktywnym uzależnieniem od alkoholu, ponieważ może obniżać próg drgawkowy.

Dawkowanie zwykle rozpoczyna się od 150 mg na dobę, z możliwością zwiększenia do 300 mg/d (w jednej lub dwóch dawkach, w zależności od postaci preparatu). Efekt przeciwdepresyjny rozwija się po 2–4 tygodniach, a poprawa energii i napędu często widoczna jest już wcześniej.

Bupropion znajduje także zastosowanie poza klasycznym leczeniem depresji – w wybranych przypadkach jest wykorzystywany jako lek wspomagający w terapii ADHD u dorosłych. Jego działanie na układy dopaminergiczny i noradrenergiczny sprawia, że może łagodzić część objawów charakterystycznych dla ADHD, takich jak zaburzenia koncentracji, trudność w utrzymaniu uwagi, spowolnienie poznawcze czy obniżony napęd. Choć nie jest to lek pierwszego wyboru (w przeciwieństwie do psychostymulantów czy atomoksetyny), bupropion stanowi wartościową alternatywę dla osób, które nie tolerują lub nie mogą stosować leków stymulujących – np. z powodu działań ubocznych, chorób współistniejących lub ryzyka uzależnienia. W badaniach klinicznych wykazano, że bupropion może poprawiać uwagę, kontrolę impulsów i organizację zachowań, przy jednoczesnym korzystnym wpływie na nastrój. Jest szczególnie przydatny u dorosłych z współwystępowaniem ADHD i depresji, ponieważ pozwala leczyć oba zaburzenia jednocześnie, bez konieczności łączenia kilku leków.

🧠Wortioksetyna

to nowoczesny lek przeciwdepresyjny o wielokierunkowym mechanizmie działania, zaliczany do tzw. SMS – serotonin modulators and stimulators. W odróżnieniu od klasycznych SSRI, które jedynie blokują wychwyt zwrotny serotoniny, wortioksetyna nie tylko zwiększa jej stężenie w szczelinie synaptycznej, ale też moduluje aktywność różnych receptorów serotoninowych, wpływając dzięki temu na szerokie spektrum objawów depresji – od nastroju, przez lęk, po funkcje poznawcze. Takie działanie sprawia, że jej działanie jest bardziej „regulujące” niż „stymulujące” – przywraca równowagę między różnymi obwodami serotoninergicznymi, nie powodując typowych dla SSRI efektów ubocznych, takich jak apatia, spadek libido czy emocjonalne „spłaszczenie”.

Co istotne, wortioksetyna wpływa także pośrednio na inne układy neuroprzekaźnikowe – noradrenergiczny, dopaminergiczny, cholinergiczny i histaminergiczny, dzięki czemu poprawia funkcje poznawcze, koncentrację i pamięć roboczą. W badaniach wykazano, że korzystnie oddziałuje na deficyty poznawcze w depresji, co czyni ją szczególnie wartościową u pacjentów, którzy mimo poprawy nastroju nadal zmagają się z „mgłą mózgową”, trudnością w skupieniu uwagi czy spowolnieniem myślenia.

Lek jest dobrze tolerowany i ma korzystny profil bezpieczeństwa – nie powoduje przyrostu masy ciała, ma niewielki wpływ na funkcje seksualne, a także nie nasila senności ani bezsenności. U niektórych pacjentów mogą pojawić się przejściowo nudności lub zawroty głowy, zwłaszcza w pierwszych dniach terapii, ale zwykle ustępują one samoistnie, korzystne jest wówczas przyjmowanie leku wieczorem.

W praktyce klinicznej wortioksetyna znajduje zastosowanie w leczeniu depresji z towarzyszącymi zaburzeniami koncentracji, apatią lub spadkiem energii, a także u osób, które źle tolerowały wcześniejsze leczenie SSRI lub SNRI. Sprawdza się również u pacjentów w wieku starszym, ponieważ nie zaburza funkcji poznawczych, nie wpływa na ciśnienie tętnicze i ma minimalny potencjał interakcji lekowych.

🧤 Reboksetyna

to selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego noradrenaliny (NRI – Noradrenaline Reuptake Inhibitor), działający poprzez zwiększenie stężenia noradrenaliny w szczelinie synaptycznej. W przeciwieństwie do większości nowoczesnych leków przeciwdepresyjnych, nie wpływa bezpośrednio na serotoninę, lecz koncentruje się na wzmocnieniu aktywności układu noradrenergicznego. W teorii ma to sprzyjać poprawie energii, motywacji i koncentracji, dlatego lek ten projektowano z myślą o pacjentach z depresją przebiegającą z apatią, spowolnieniem i brakiem napędu.

W praktyce klinicznej reboksetyna jest jednak stosowana bardzo rzadko, ponieważ jej skuteczność w porównaniu z innymi antydepresantami oceniono jako mniejszą, a tolerancję – gorszą. Liczne badania i metaanalizy wykazały, że choć lek może działać korzystnie u wąskiej grupy pacjentów (szczególnie w depresji z zahamowaniem i niską motywacją), to w populacji ogólnej jego efektywność jest słabsza niż SSRI czy SNRI, a ryzyko działań niepożądanych – wyższe.

Do najczęstszych skutków ubocznych należą suchość w ustach, zaparcia, zaburzenia oddawania moczu, tachykardia, bezsenność, nadmierna potliwość oraz uczucie niepokoju. Część z nich wynika z działania leku na układ współczulny – wzrostu poziomu noradrenaliny w organizmie. U niektórych pacjentów reboksetyna może też powodować sztywność emocjonalną lub uczucie „przesterowania”, co ogranicza jej akceptację kliniczną.

Mimo to reboksetyna ma pewne miejsce w terapii – zwłaszcza u pacjentów, którzy źle tolerują serotoninergiczne leki lub u których SSRI i SNRI wywołały apatyczność, senność lub dysfunkcje seksualne. Z racji swojego profilu aktywizującego bywa też rozważana jako lek wspomagający w depresjach z dominującym spowolnieniem psychoruchowym.

Zazwyczaj stosuje się dawkę 4 mg dwa razy dziennie, przy czym lek można podawać niezależnie od posiłków. Ze względu jednak na ograniczoną skuteczność i częste objawy uboczne, reboksetyna pozostaje lekiem drugiego lub trzeciego wyboru, stosowanym głównie w sytuacjach, gdy bardziej popularne leki przeciwdepresyjne nie przyniosły poprawy lub były źle tolerowane.

🌙Agomelatyna

to nowoczesny lek przeciwdepresyjny o wyjątkowym, dwutorowym mechanizmie działania, odmiennym od klasycznych SSRI czy SNRI. Działa jako agonista receptorów melatoninowych MT₁ i MT₂ oraz antagonista receptorów serotoninowych 5-HT₂C. Oznacza to, że wpływa zarówno na regulację rytmów dobowych, jak i na transmisję serotoninergiczną – w sposób pośredni i fizjologiczny. Dzięki temu poprawia nie tylko nastrój, ale także sen, rytm czuwania i poziom energii w ciągu dnia.

Zaburzenia rytmu dobowego – trudności z zasypianiem, wczesne wybudzenia, pogorszenie samopoczucia rano – są jednym z kluczowych elementów depresji, a agomelatyna działa właśnie tam, gdzie wiele innych leków nie przynosi poprawy. Poprzez wpływ na receptory melatoninowe przywraca prawidłową synchronizację cyklu snu i czuwania, co przekłada się na głębszy, bardziej regenerujący sen i lepszą jakość życia. Jednocześnie blokując receptory 5-HT₂C, zwiększa uwalnianie dopaminy i noradrenaliny w korze przedczołowej, co poprawia motywację, napęd i koncentrację – bez typowego dla SSRI ryzyka apatii czy zaburzeń seksualnych.

Agomelatyna wyróżnia się dobrą tolerancją i brakiem typowych działań ubocznych w sferze seksualnej czy żołądkowo-jelitowej. Nie powoduje przyrostu masy ciała ani sedacji w ciągu dnia, dzięki czemu często wybierana jest u pacjentów z depresją sezonową, zaburzeniami snu lub zmęczeniem porannym. Wymaga jednak monitorowania czynności wątroby – przed rozpoczęciem leczenia oraz okresowo w trakcie, ponieważ w rzadkich przypadkach może powodować zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych.

Efekt terapeutyczny pojawia się zwykle po 2–4 tygodniach, a pacjenci często zauważają poprawę jakości snu już w pierwszych dniach terapii. Agomelatyna to lek, który wprowadza nowe podejście do leczenia depresji – nie tylko łagodzi objawy, ale pomaga przywrócić naturalny rytm biologiczny, stanowiąc pomost między farmakoterapią a fizjologiczną regulacją emocji i regeneracji.

Utrzymujące się objawy depresji i dlaczego tak istotne jest, by przyjmować leki zgodnie z zaleceniem lekarza

Objawy rezydualne, czyli objawy resztkowe depresji, to utrzymujące się dolegliwości emocjonalne, poznawcze lub somatyczne, które pozostają po ustąpieniu ostrej fazy epizodu depresyjnego. Choć pacjent może już nie spełniać kryteriów pełnej depresji, nadal doświadcza subtelnych, ale uporczywych symptomów – takich jak spadek energii, trudność w odczuwaniu przyjemności, zaburzenia snu, problemy z koncentracją, drażliwość, poczucie pustki lub obniżona motywacja. Często utrzymują się też negatywne schematy myślenia i przekonania o sobie, które sprzyjają nawrotom choroby.

Objawy rezydualne są niezwykle istotne klinicznie, ponieważ zwiększają ryzyko nawrotu depresji nawet kilkukrotnie. Ich obecność oznacza, że proces zdrowienia nie został w pełni zakończony – mimo że objawy główne, takie jak smutek czy lęk, ustąpiły. Nierzadko to właśnie te subtelne pozostałości, a nie ostry epizod, utrudniają pacjentowi powrót do pełnej sprawności, pracy zawodowej i relacji społecznych.

W leczeniu objawów resztkowych szczególnie ważne jest utrzymanie farmakoterapii wystarczająco długo – zazwyczaj przez co najmniej 6–12 miesięcy po uzyskaniu remisji – oraz uzupełnienie terapii o psychoterapię (np. poznawczo-behawioralną), która pomaga przełamać utrwalone wzorce myślenia i emocjonalne reakcje. Czasem konieczna jest modyfikacja leczenia farmakologicznego, np. zwiększenie dawki, zmiana preparatu lub dodanie leku o działaniu prokognitywnym, takiego jak wortioksetyna czy bupropion.

Współczesne podejście do leczenia depresji zakłada, że celem terapii nie jest tylko remisja objawów głównych, ale pełne wyzdrowienie funkcjonalne i emocjonalne – czyli powrót do życia sprzed choroby, bez pozostałości, które mogłyby stać się punktem wyjścia dla kolejnego epizodu.

---

Czy leki przeciwdepresyjne uzależniają? Czy będę w stanie po nich jeździć samochodem? Czy muszę je brać do końca życia?

W artykule:

💊Leki psychotropowe pod lupą: czy rzeczywiście jest się czego bać?

odpowiedziałam na te i wiele innych pytań, często zadawanych przez pacjentów przed rozpoczęciem leczenia farmakologicznego. Jeżeli masz jakieś wątpliwości, zachęcam do zapoznania się z nim, może uda mi się je rozwiać. :)

Bibliografia:

1) Taylor DM, Barnes TRE, Young AH. The Maudsley Prescribing Guidelines in Psychiatry. 15th ed. Wiley-Blackwell; 2025.

2) Stahl SM. Stahl’s Essential Psychopharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications. 5th ed. Cambridge University Press; 2021.

3) Gałecki P, Szulc A (red.). Psychiatria. Tom 1–2: Rozpoznania według ICD-11. Wrocław: Edra Urban & Partner; 2023.

4) Rybakowski J (red.). Psychofarmakologia kliniczna. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie; 2022.

5) National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Depression in adults: treatment and management (NG222). 2022; last reviewed 19 Sep 2024.

6) Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT). 2023 Update on Clinical Guidelines for Management of Major Depressive Disorder in Adults. Can J Psychiatry. 2024.

7) Cipriani A, Furukawa TA, Salanti G, et al. Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet. 2018;391(10128):1357-1366.

8) World Health Organization. Depressive disorder (depression) – Fact sheet. Updated Aug 29, 2025.

Ilustracje stworzono przy wykorzystaniu technologii sztucznej inteligencji (OpenAI).